งานที่เพิ่งส่งให้ลูกค้าไป ไม่ว่าจะเป็นภาพ ไฟล์เอกสาร หรือข้อความที่ก็อปจากแชตไปวาง อาจพกข้อมูลที่ไม่แสดงบนหน้าจอไปด้วย ปลายทางเปิดไฟล์หรืออ่านข้อความก็เห็นเนื้อหาเหมือนที่เราเห็น แต่ข้อมูลอีกชุดอาจเดินทางไปพร้อมงานเงียบๆ

รายการที่ใช้ไล่ดูข้อมูลชุดนั้นมาจากโปรเจกต์โอเพนซอร์สชื่อ watermarks-remover ของ guillaumemeyer โปรเจกต์นี้ใช้ตรวจและลบร่องรอยระบุที่มาของ AI ออกจากข้อความและไฟล์ เอกสารของโปรเจกต์แจกแจงไว้อย่างละเอียดว่าร่องรอยพวกนี้อยู่ตรงไหนในไฟล์แต่ละรูปแบบ รายการนี้จึงมีประโยชน์กับคนทำงานแม้ไม่แตะตัวเครื่องมือเลย เพราะช่วยให้รู้ว่าไฟล์แบบไหนมีช่องให้ข้อมูลเดินทางไปได้บ้าง แต่ถ้าจะตอบว่าไฟล์ในมือมีอะไรอยู่ในช่องนั้นจริงหรือเปล่า ก็ต้องเปิดดูข้างใน

ชั้นแรก ข้อมูลที่ติดมากับตัวไฟล์

ข้อมูลกำกับไฟล์ หรือที่มักเรียกกันว่า metadata คือข้อมูลที่แนบมากับไฟล์แต่ไม่แสดงบนหน้าจอ ข้อมูลนี้เดินทางไปพร้อมไฟล์เมื่อส่งต่อ อัปโหลด หรือแนบเมล และคนรับปลายทางเปิดดูได้โดยไม่ต้องขออนุญาตจากใคร

โปรเจกต์ระบุว่ารูปแบบไฟล์ที่ต้องเปิดดูมีทั้งไฟล์ภาพอย่าง PNG · JPEG · SVG ไฟล์เอกสารอย่าง PDF · DOCX · ODT และไฟล์ฝั่งเว็บกับไฟล์ข้อความอย่าง HTML · Markdown ข้อมูลที่อาจติดไปในช่องเหล่านี้มีทั้งใบรับรองที่มาของเนื้อหา ข้อมูลผู้สร้างไฟล์ และร่องรอยที่ระบบเขียนแนบไว้ตอนสร้างหรือตอนแก้ไฟล์

จุดสำคัญที่ต้องแยกให้ออกตั้งแต่ตรงนี้คือ การที่รูปแบบไฟล์มีช่อง ไม่ได้แปลว่าไฟล์ชิ้นที่ถืออยู่มีข้อมูลในช่องนั้น รายการข้างบนบอกว่าควรไปดูตรงไหน ไม่ได้บอกว่าจะเจอแน่

C2PA มาตรฐานกลางที่ทำให้ปลายทางอ่านประวัติไฟล์ได้เอง

ในบรรดาข้อมูลที่ติดมากับไฟล์ มีข้อมูลชนิดหนึ่งที่มีมาตรฐานกลางกำกับ มาตรฐานนั้นคือ C2PA ซึ่งย่อมาจาก Coalition for Content Provenance and Authenticity เว็บไซต์ของมาตรฐานอธิบายว่า C2PA เป็นมาตรฐานทางเทคนิคแบบเปิดสำหรับระบุต้นทางและการแก้ไขของเนื้อหาดิจิทัล และเรียกข้อมูลที่สร้างตามมาตรฐานนี้ว่า Content Credentials

คำอธิบายของมาตรฐานนี้เกี่ยวข้องกับคนส่งงานโดยตรง เพราะ Content Credentials เปิดให้คนที่ได้รับไฟล์ดูประวัติของเนื้อหาชิ้นนั้นได้ ถ้าพูดในภาษาของคนทำงาน หมายความว่า ถ้าไฟล์ที่ส่งไปมีใบรับรองแบบนี้ติดมาด้วย ฝั่งที่รับงานไปอ่านได้เองว่าเนื้อหาชิ้นนั้นมาจากไหนและผ่านการแก้ไขอะไรมาบ้าง โดยไม่ต้องย้อนกลับมาถามคนส่ง

C2PA ไม่ใช่แค่ฟีเจอร์ของผลิตภัณฑ์ใดผลิตภัณฑ์หนึ่ง เพราะหน้าแรกของเว็บไซต์มาตรฐานระบุชื่อบริษัทในคณะกรรมการกำกับไว้ 11 แห่ง ตั้งแต่ Adobe · Google · Microsoft · OpenAI ไปจนถึง Sony · TikTok และ BBC ส่วนตัวมาตรฐานอยู่ภายใต้องค์กรกลาง ไม่มีบริษัทใดบริษัทหนึ่งเป็นเจ้าของ

อีกอย่างที่ควรรู้ไว้เพื่อไม่ให้เข้าใจผิดคือ เว็บไซต์ของมาตรฐานพูดถึงที่มาและการแก้ไขของเนื้อหาดิจิทัลทุกชนิด โดยไม่เอ่ยถึง AI สักคำเดียว ส่วนข้อมูลที่ว่าไฟล์ที่ AI สร้างพกใบรับรองแบบนี้ไปด้วย มาจากโปรเจกต์ฝั่งที่ไล่ลบใบรับรองนั้นออก

ชั้นที่สอง ร่องรอยที่อยู่ในตัวข้อความเอง

สำหรับข้อความ ยังมีร่องรอยอีกแบบที่ไม่ได้อยู่ในข้อมูลกำกับไฟล์ แต่ฝังอยู่ในตัวอักษรที่ก็อปไปวาง และแบ่งเป็นสองกลุ่มที่ต่างกันมาก

กลุ่มแรกคืออักขระที่ไม่แสดงผล ช่องว่างแบบพิเศษ อักขระควบคุมทิศทางการอ่าน และอักขระกำกับ อักขระเหล่านี้อยู่ในตัวข้อความ จึงติดไปกับข้อความที่ก็อปจากแชตไปวางในเอกสารหรือในเว็บได้ โดยที่หน้าจอไม่แสดงอะไรต่างไปจากเดิมเลย โปรเจกต์มองว่ากลุ่มนี้จัดการได้ตรงไปตรงมาด้วยสคริปต์ตายตัว

กลุ่มที่สองมองด้วยตาไม่เห็นเลย โปรเจกต์อธิบายว่าลายน้ำของโมเดลภาษารุ่นใหม่มักซ่อนสัญญาณไว้ในวิธีเลือกคำของโมเดล สัญญาณนี้จึงกระจายอยู่ทั่วข้อความจนแทบทุกประโยคมีติดอยู่เล็กน้อย ด้วยเหตุนี้ โปรเจกต์จึงระบุว่าการสลับย่อหน้าหรือเปลี่ยนหัวข้อแทบไม่ทำให้สัญญาณเปลี่ยนไป ทางเดียวที่จะเปลี่ยนได้คือเขียนใหม่ในระดับประโยค และการเขียนใหม่นั้นมีราคาของมัน เพราะโมเดลที่เข้ามาเขียนทับจะเลือกคำใหม่มาแทนคำเดิม โปรเจกต์อธิบายว่าผลที่ตามมาคือ โทนและน้ำเสียงจะแบนลง ส่วนความแม่นยำของถ้อยคำจะลดลง

ก่อนกดส่ง มีสองคำถามที่ตอบคนละวิธี

คำถามแรกคือ สิ่งที่กำลังจะส่งมีช่องทางไหนให้ข้อมูลเดินทางไปได้บ้าง ข้อนี้ตอบได้ทันทีจากรูปแบบไฟล์ ภาพกับเอกสารมีช่องทางของมัน ส่วนข้อความที่ก็อปไปวางก็มีข้อมูลอีกแบบติดอยู่ในตัวอักษร แค่รู้ว่ากำลังส่งอะไรอยู่ก็ตอบได้แล้ว

คำถามที่สองคือ ไฟล์ชิ้นนี้มีอะไรอยู่จริง ข้อนี้ต้องเปิดดูข้างในไฟล์ถึงจะตอบได้ และการเปิดดูก็เป็นคนละงานกับการลบ โปรเจกต์เองแยกสคริปต์ฝั่งตรวจและฝั่งลบออกจากกัน ที่สำคัญกว่านั้น คำตอบที่ได้ไม่ใช่คำตอบแบบใช่หรือไม่ใช่ เพราะโปรเจกต์แบ่งผลตรวจเป็นระดับความมั่นใจ ตั้งแต่ยืนยันได้ น่าจะใช่ เป็นข้อมูลประกอบ ไปจนถึงน่าจะนับผิด ก่อนหน้านี้ เครื่องมือรุ่นก่อนเคยนับ emoji บางแบบ แท็กของระบบจัดการเว็บไซต์ และเนื้อหาในตัวเอกสารว่าเป็นร่องรอยของ AI ทั้งที่ไม่ใช่

ตารางนี้รวมแผนที่ทั้งหมดไว้ในหน้าเดียว จะได้กวาดตาเทียบกับงานที่กำลังจะส่ง

เจ้าของโปรเจกต์ระบุเองว่าสิ่งที่อยู่ในแถวสุดท้ายนั้นอยู่นอกขอบเขตของเครื่องมือ และยังย้ำชัดกว่านั้นอีกว่า

จนกว่าผู้ผลิตจะเผยแพร่ตัวตรวจสอบและกุญแจให้สาธารณะใช้ ไม่มีเครื่องมือใดรับประกันได้อย่างตรงไปตรงมาว่าไฟล์นี้จะผ่านการตรวจของเจ้าของโมเดล

เส้นแบ่งที่เหลือให้ตัดสินเอง

การล้างข้อมูลกำกับออกจากงานก่อนส่งอาจเป็นเรื่องความเป็นส่วนตัว เช่น คนทำงานบางคนไม่อยากให้ข้อมูลส่วนตัวหรือข้อมูลผู้สร้างไฟล์ติดไปกับงานที่ส่งออกไปนอกบริษัท

หน้าโปรเจกต์ก็วางเงื่อนไขไว้สอดคล้องกับเรื่องนี้ว่า เครื่องมือนี้ทำมาเพื่อความเป็นส่วนตัวและงานวิจัยบนเนื้อหาที่ตัวเองเป็นเจ้าของ ไม่ใช่เพื่อการทุจริตทางวิชาการหรือการอ้างเท็จว่างานชิ้นนี้เขียนโดยมนุษย์ แม้สองเจตนานี้จะต่างกัน แต่เครื่องมือทำงานเหมือนกันทุกประการ ต่างกันตรงที่คนกดใช้กำลังจะเอาผลไปบอกอะไรกับใคร

งานชิ้นถัดไปที่กำลังจะส่ง เราอยากให้ไฟล์นั้นบอกอะไรกับปลายทางบ้าง และมีอะไรที่เราจะไม่ยอมให้มันบอกแทนเรา

---

ที่มา:

• โปรเจกต์ watermarks-remover ของ guillaumemeyer บน GitHub
• เว็บไซต์ทางการของมาตรฐาน C2PA